16 صفر 1443

تاریخ انتشار : ۱۳۹۷/۰۵/۱۸ ۰۹:۰۶:۱۷
کد مطلب:  676671
مقاله؛
مقدمه ای در باب روایت پژوهی در آموزش و پرورش

سید علی عبداللهی حسینی رییس اداره تکنولوژی و گروه های آموزشی استان

آموزش و پرورش به عنوان فرآیندی ارزشمند و گرانبها، شامل مجموعه تلاش های سنجیده و منظم برای رسیدن به اهداف متعالی و مشخص است. تلاشی تدریجی برای رشد و شکوفایی استعدادهای بالقوه کودکان، نوجوانان و جوانان در تمامی ابعاد تا آن ها را برای زندگی واقعی آماده سازد و راه و رسم زندگی و چگونه زیستن را به آن ها بیاموزد. برای آن که این نظام کارایی و پویایی مداوم و مستمر داشته و راه حل های اساسی و بنیادی برای مسائل و مشکلات موجود خود بیابد، نیازمند آن است که پژوهش را سرلوحه کار خود قرار داده و یافته های پژوهشی را بکار گیرد.

یکی از رویکردهای پژوهشی که در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته، درس پژوهی است که بر اساس آن معلمان در جلسات هم اندیشی پیرامون اهداف دروس با یکدیگر به بحث و تبادل نظر پرداخته، برنامه تدریس خود را تدوین نموده، و آن را به مرحله اجرا می گذارند و سپس به نقد و بررسی و اصلاح آن می پردازند. یعنی در سه جنبه طراحی، اجرا و ارزیابی یک برنامه با همدیگر همفکری، همکاری و همیاری می کنند.

با اجرای درس پژوهی می توان مجموعه ای از تجربه های ماندگار آموزشی را نه فقط از طریق نوشته های معلمان بلکه از طریق مشاهده فیلم تدریس آن ها فراهم آورد و آن ها را در اختیار مخاطبان آموزش و پرورش قرار داد.

مهم ترین نتیجه اجرای درس پژوهی ایجاد فرصتی است به معلمان که پس از سال ها تدریس انفرادی و بسته بودن درب کلاس شان به روی سایر معلمان هم پایه و یا هم درس، در کنار سایر همکاران خود قرار گرفته و علاوه بر در اختیار قرار دادن تجربه و مهارت خود، از تجربه ها و دانش دیگران در جهت هم افزایی مهارت ها و بهبود جریان تدریس نیز بهره گیرند.

معاونت آموزش ابتدایی استان مازندران پس از سال ها اجرای درس پژوهی در این حوزه، بر اساس نظرسنجی به عمل آمده و بررسی آسیب های موجود در فرآیند اجرا بر آن شد تا شیوه ی گزارش نویسی را به سوی روایت نگاری و روایت پژوهی سوق دهد. لذا با هماهنگی معاونت پژوهش، برنامه ریزی و منابع انسانی استان، دو دوره کلاس آموزشی مجموعاً به میزان 24 ساعت در شهرستان های بابل و آمل برگزار گردید.

به طور کلی؛ رواﻳﺖ، داﺳﺘﺎن رواﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﮔﻔﺘﻤﺎن رواﻳﻲ ﺑﻴـﺎن ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ راوی اﺳﺖ، ﺑﻠﻜﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺑﻴﺎن ﺷـﺪه ﻛﻨﺸـﮕﺮان و ﻧﻘـﻞ ﻗـﻮل ﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ راوی از ﮔﻔﺘﻪ ﻫﺎی ﻛﻨﺸﮕﺮان اراﺋﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ، رواﻳـﺖ در زﻧﺠﻴﺮه و ﺗﻨﺎوب ﮔﻔﺘﻤﺎن ﻫﺎی راوی و ﻛﻨﺸﮕﺮان ﺷﻜﻞ ﻣﻲ ﮔﻴﺮد.

 پژوهش روایتی راهبردی پژوهشی است که پژوهشگر به کمک آن زندگی افراد را مطالعه می کند و از یک یا چند نفر می خواهد که داستان زندگی خود را بیان کنند. این اطلاعات توسط پژوهشگر به صورت روایت بازگویی یا بازسازی می شود. در پایان، پژوهشگر دیدگاه های زندگی شرکت کننده را با دیدگاه های زندگی خود در قالب روایت جمعی (مشترک) تلفیق می کند.

از دیگر ویژگی های برجسته روایت، طبقه بندی و تحلیل از درون واقعیت است. به بیان دیگر روایت ها دارای یک آغاز، مجموعه ای از کنش های مداخله کننده و به دنبال آن پایانی هستند که منوط به کنش های قبلی حادث شده است. روایت ها محصور کننده و انعکاس دهنده ی اهمیت روش شناختی و تاریخی ترتیب زمانی کنش به شمار می آیند. " هر لحظه ی تاریخی هم نتیجه ی فرآیند قبلی و شاخصی به سوی جهت مسیر آینده آن است".

قدمت پژوهش روایتی به عنوان یکی از روش‌های کیفی در ادبیات روش پژوهش چندان نیست. بیش تر پژوهش‌هایی که از این روش برای حل مسائل استفاده کرده‌اند در سه دهه اخیر کار و منتشر شده‌اند. هرچند، این روش در گذشته نیز وجود داشته اما در دهه‌های اخیر ساختارمند و رایج شده است.

فرض این روش آن است که مردم واقعیت‌هایشان را بر اساس روایت داستان شان می‌سازند. پژوهشگر در روش روایتی به دنبال جستجوی داستان جامعه پژوهش و ثبت آن داستان است. بنابراین، آنچه که در پژوهش روایتی بسیار حائز اهمیت است، آزادی و اعتماد است. آزادی به معنای راحت بودن و باز بودن مشارکت‌کننده در جریان گردآوری داده و اعتماد به این معنا که مشارکت‌کننده تمام آن‌چه که واقعیت دارد را بیان کند و هیچ واقعیتی را منحرف نکند. از این رو، ایجاد یک فضای دوستانه و صمیمی حین گردآوری داده میان پژوهشگر و مشارکت‌کننده در پژوهش روایتی ضروری به نظر می‌رسد.

با آن‌که ابزار اصلی گردآوری داده در پژوهش روایتی مصاحبه عمیق و ساختارنیافته است، ممکن است از اسناد تاریخی، آلبوم‌های خانوادگی، عکس‌ها و تصاویر، تفاهم‌نامه‌ها و قراردادها، سرگذشت‌نامه‌ها و خودسرگذشت‌نامه‌ها، نامه‌ها و پیام‌ها، تماس‌ها، و به طور خلاصه هر آن چه بتواند اطلاعاتی درباره موضوع مورد پژوهش به‌دست دهد به عنوان منابع گردآوری داده استفاده کند. گردآوری دقیق و عمیق داده در این روش از آن نظر مهم است که مرحله تحلیل و نتیجه‌گیری کاملاً وابسته به دقت و صحت همین داده است. در مسائلی که به موضوع‌های مذهبی، فرهنگی، قومی قبیله‌ای و غیره می‌پردازند، پژوهش روایتی می‌تواند روش مناسبی برای پاسخگویی به آن ها باشد.

البته باید بیان کرد که مصاحبه های روایتی علیرغم اهمیتی که در بازسازی تجارب راوی و فهم مشترک از آن ها دارد و شناخت عمیق ساختار دنیای تجربه شده­ی او فراهم می سازد، محدودیت و انتقاداتی را نیز همراه دارد. در سطح روش شناختی تخطی منظم از انتظارات نقشی هم درمورد راوی و هم مصاحبه کننده و نیز رعایت نشدن انتظارات مربوط به وضعیت روایت در زندگی روزمره از جمله ملاحظات جدی وارد شده بر این روش است.

 نقدی که به این روش پژوهش وارد دانسته‌اند، آن است که پژوهش روایتی بیش تر از آن‌که بر روی بافت اجتماعی تأکید داشته باشد، روی افراد متمرکز است. به هر حال، پژوهش روایتی، مانند تاریخ زندگی، به دنبال پاسخگویی به پرسش‌های جامعه‌شناسی درباره گروه‌ها، اجتماعات، و بافت‌ها از طریق تجربه زیسته مشارکت‌کنندگان در پژوهش است. از آن جا که این روش پژوهش بر خاطرات افراد متکی است، آن جا که افراد قدرت یادآوری حوادث و اتفاق‌ها را ندارند، این پژوهش کارآمدی چندانی ندارد. علاوه بر این، پژوهش روایتی بسیار زمان‌بر و نیازمند آموزش‌های ویژه‌ای است.

به اشتراک بگذارید :