13 صفر 1443

تاریخ انتشار : ۱۴۰۰/۰۴/۰۲ ۰۹:۳۷:۰۰
کد مطلب:  1603214
بازنشر خبرنامه کرونا و آموزش و پرورش شماره 6 به اهتمام کمیته اشاعه و کاربست یافته های پژوهشی دی 1399
اقدامات و تجارب کشورها در حمایت از مدارس روستایی، عشایری و مناطق محروم و چند زبانه در دوران شیوع ویروس کرونا

اقدامات و تجارب کشورها در حمایت از مدارس روستایی، عشایری و مناطق محروم و چند زبانه در دوران شیوع ویروس کرونا

مقدمه

یکی از موضوعات مناقشه برانگیز در وضعیت شیوع بیماری کووید 19، مدیریت تعلیم وتربیت دانش آموزان است که در ایران باعث کوچ امر آموزشی به فضای مجازی شده است.

سال تحصیلی ۱۳۹۹ در شرایطی نیمه خود را سپری می کند که خطر ترک تحصیل و بازماندگان از تحصیل، دستگاه تعلیم و تربیت را با چالش جدی روبرو کرده است. از یک سو؛ جمعیت ۳۰ درصدی دانش آموزان به دلایلی همچون فقر و عدم دسترسی از تحصیل باز مانده­اند (خبرگزاری فارس، 25/10/99 به نقل از معاون وزیر آموزش و پرورش) و از سوی دیگر جمعیت ۷۰ درصدی که از کلاس­ های مجازی برخوردارند، از نظر کارشناسان، یادگیری عمیقی ندارند. اگرچه هنوز آمار دقیقی از میزان ترک تحصیل دانش آموزان روستایی و شهری ارائه نشده است، اما با توجه به عدم وجود زیر ساخت­های موجود به نظر می رسد آمار ترک تحصیل­ کنندگان در مناطق روستایی و محروم به مراتب بیشتر است. این مناطق به لحاظ اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، محدودیت و محرومیت­های خاص خود را دارا هستند که جریان طبیعی تعلیم و تربیت را دچار چالش می کنند و با گسترش ویروس کرونا این محدودیت­ها و محرومیت ها دو چندان شده است. فقدان دسترسی به وسایل ارتباط جمعی همچون تلویزیون، اینترنت و فضای مجازی جهت شرکت در کلاس های غیر حضوری، عدم همراهی خانواده­ها، نداشتن سواد استفاده از فناوری­های نوین و حاکم نبودن فرهنگ آموزش از راه دور، نمونه­ هایی از این محدودیت هاست.

به عنوان نمونه در استان نسبتاً برخورداری مانند آذربایجان شرقی ۲۷درصد روستاها به اینترنت دسترسی ندارند (خبر نقل شده از نصر نیوز، 27/10/99 به نقل از مدیرکل ارتباطات استان، کد خبر 36007).

آموزش و پرورش در سطح دنیا با شیوع ویروس کرونا دچار بحران جدی شده است. این موضوع در کشورهای مختلف به ویژه کشورهای فقیر و عمدتا در مناطق روستایی و محروم بیشتر نمایان است. طبق برآوردهای بانک جهانی بحران کرونا منجر به کاهش ده درصدی بودجه آموزش و پرورش خواهد شد (شامل اعتبارات اختصاصی از طرف دولت، کمک­های مردمی و خیرین)و تا به حال، برخی از کشورها بودجه آموزش و پرورش خود را کاهش داده­اند. به عنوان نمونه، اوکراین 4 درصد از بودجه آموزش و پرورش را کاهش داده است. نیجریه نیز قصد دارد، بودجه کمیسیون جهانی آموزش پایه را تا حدود 45 درصد کاهش دهد. کانادا و آمریکا نیز اعلام کرده اند که بودجه آموزش و پرورش را کاهش می دهند. بحران اقتصادی ناشی از کووید19 تعداد افرادی که در فقر زندگی می کنند را به شدت افزایش خواهد داد و توانایی آنان را در اختصاص هزینه برای آموزش فرزندانشان محدودتر خواهد کرد.  تخمین های به روز و جدید بانک جهانی نشان می دهد همه ­گیری کووید 19 بین 88 تا 115 میلیون نفر از مردم جهان را به شدت فقیر خواهد کرد. بانک جهانی پیش بینی کرده است نرخ فقر در اوکراین تا 25 درصد و در تاجیکستان 35 درصد افزایش خواهد یافت. در بنگلادش تقریبا دو-سوم میانگین درآمدها در مناطق روستایی کاهش خواهد یافت که منجر به ناامنی غذایی خواهد شد (گزارش موسسه توسعه آموزشی اعتماد، اکتبر، 2020 ). 

تدوین استراتژی برای اطمینان از دسترسی همه دانش آموزان به یادگیری و تصمیم هر کشور برای بازگشایی مدارس به زمینه ­های ملی و محلی بستگی دارد.به دلیل شیوع همه گیری کرونا، هنوز در مورد زمان بازگشایی سراسری مدارس در بسیاری از کشورها تصمیم قاطعی اتخاذ نشده است.با وجود این که بازگشایی مجدد به تدریج شروع شده است، ولی می توان انتظار داشت هنوز برخی از مدارس برای چند ماه دیگر تعطیل بمانند. بعلاوه ممکن است شیوع بیماری پس از بازگشایی مدارس تشدید شود و مقامات را مجبور به تعطیلی مجدد مدارس کند. بنابراین، دولت ها، هنگام بازگشت دانش آموزان به کلاس ­های حضوری، در بسیاری از موارد این کار را به صورت متناوب (به صورت گروهی یا شیفتی) انجام می دهند، زیرا در صورت حضور همه دانش آموزان، ممکن است مدارس ظرفیت کافی برای حفظ فاصله فیزیکی را نداشته باشند. با توجه به این محدودیت­ها، دولت ها باید فراتر از راه حل­های آموزش اضطراری (مثل آموزش تلویزیونی و اینترنتی) که در آغاز همه گیری اجرا شد، یک استراتژی کلی برای اطمینان از دسترسی همه دانش آموزان به آموزش قوی و با کیفیت بالا طراحی کنند (مودان[1]، 2020).

 این امر نیازمند اقداماتی اساسی در پنج مولفه می باشد:

  • تشکیل کلاس های پیگیری؛
  • حفظ ارتباط دانش آموزان با مدرسه؛
  • طرح های یادگیری ترکیبی؛
  • آموزش معلمان؛
  • فرهنگ سازی و آموزش خانواده ها از طریق رسانه های ملی و محلی.

 


[1] - Modan

اقدامات فوق باید با در نظر گرفتن اصول ذیل به مرحله اجرا گذاشته شوند:

  • بازگشایی باید با حفظ تعادل بین خطرات بهداشتی و مزایای یادگیری کودکان انجام شود.
  • تصمیم گیری و رویکردهای بازگشایی باید متناسب با شرایط خاص ، انعطاف پذیر و پاسخگوی تغییر شرایط باشد.
  • باید به نیازهای گروه های آسیب پذیر(دختران، کودکان معلول، کودکان مناطق محروم، چندزبانه، روستایی و عشایری و خانواده های فقیر) توجه ویژه ای شود.

پروتکل های ایمنی مدارس باید تدوین شوند و مدارس باید از توانایی و امکانات لازم برخوردار باشند که اقدامات ایمن و همسو با بهداشت عمومی را اجرا کنند(یونیسف[1]، 2020،a).

 

[1] - UNICEF

 

 

 

تجارب کشورهای مختلف نشان دهنده تلاش آنان برای بازگشایی ایمن مدارس و تداوم امر تعلیم و تربیت به صورت حضوری به ویژه در مناطق روستایی و کم جمعیت می باشد. در ادامه این تجارب را در 12 بخش مرور می کنیم: 

  1. اولویت دادن به کلاس ­های دوره ابتدایی و کلاس ­های آمادگی قبل از امتحان، جهت بازگشت حضوری به مدرسه و کاهش تأثیرات همه گیری کرونا بر تعلیم و تربیت دانش آموزان و با رعایت فاصله فیزیکی.

بنا بر گزارش یونیسف (2020،ط):

تونس، سیرالئون و مالاوی مدارس را بسته نگه داشته اند و فقط دانش آموزانی که برای امتحانات پایان دوره آماده می شوند به مدرسه بر می گردند و قبل از برگزاری امتحانات، برای آنها کلاس جبرانی برگزار می شود.

سوئد مدارس متوسطه را تعطیل کرده، اما مدارس پیش دبستانی و ابتدایی را با اقدامات ایمنی باز نگه داشته است.

دانمارک، بازگشایی مهد کودک و مدارس ابتدائی (6 تا 12 سال) را در اولویت قرار داده است.

سنگاپور دانش آموزان سال آخر متوسطه را برای بازگشت به مدرسه در اولویت قرار داده است تا بر آمادگی برای امتحانات ملی تمرکز کنند.

در روسیه مدارس ابتدایی تعطیل نشده اند و تمامی دانش آموزان مقطع ابتدایی به صورت حضوری در مدرسه شرکت می کنند. همچنین، دولت روسیه پس از تعطیلات سال نو میلادی ۲۰۲۱ اعلام کرده که تمامی کلاس ها در مقاطع گوناگون باز خواهند شد. از تمامی معلمان و دبیران آزمایش گرفته خواهد شد تا وضعیت آنتی-بادی بدن آنها ارزیابی گردد و اگر کسی یا کسانی آنتی بادی کافی در برابر ویروس کووید ۱۹ ندارند، باید واکسن کووید ۱۹ بزنند (برگرفته از ارتباط شخصی با از یکی از اساتید حاضر در روسیه از طریق فضای مجازی).

ایران: از اول بهمن ماه 1399 برابر با 19 ژانویه 2021: حضور دانش آموزان پایه های اول و دوم ابتدایی در مناطق دارای وضعیت زرد و آبی بر اساس اعلام وزارت بهداشت؛ حضور دانش آموزان مدارس ابتدایی و متوسطه دارای جمعیت کمتر از ۵۰ نفر در وضعیت آبی؛ حضور هنرجویان هنرستان های فنی حرفه ای و کاردانش در خوشه دروس شایستگی های فنی و استاندارد آموزش مهارت و کارآموزی و کارورزی در وضعیت زرد و آبی.

تعداد دانش آموزان در کلاس های حضوری حداکثر ۱۰ نفر است و بایستی مدیران مدارس نسبت به راه اندازی ایستگاه سلامت؛ نظارت بر پوشیدن ماسک توسط دانش آموزان، رعایت فاصله گذاری اجتماعی و  استفاده از مواد ضدعفونی کننده اقدامات لازم را به عمل آورند.[1]

مدارس می توانند به شرط برخورداری از امکانات و منابع کافی و با رعایت کامل پروتکل­های بهداشتی کلاس های درس را برگزار کنند. این موارد شامل غربالگری علائم، شستن دست، استفاده از تجهیزات محافظتی و روش­های تمیز کردن وسائل و محیط است.

الجزایر، بلیز، بوتسوانا، کامبوج ، کامرون ، اندونزی ، ماداگاسکار ، مکزیک ، تانزانیا، اوکراین ترکیبی از اقدامات بهداشتی خاص شامل تمیز کردن و ضد عفونی کردن مدارس، بهبود امکانات شستشوی دست، تهیه لوازم بهداشتی و تمیز کردن مدارس و بهداشت را اعمال می کنند و پیام های بهداشتی مربوط به کودکان و اعضای جامعه را تهیه و ارائه می کنند.

 • تاجیکستان و سنگاپور استفاده از ماسک صورت توسط همه دانش آموزان و کارکنان را اجباری کرده اند.  برای تسهیل آموزش با ماسک، میکروفون در اختیار معلمان سنگاپور قرار گرفته است.

بلژیک، جمهوری چک و اسکاتلند استفاده از ماسک را برای دانش آموزان دوره متوسطه اجباری کرده اند(یونیسف، 2020، b).

  1. برای کاهش تماس فیزیکی و محدود کردن انتقال ویروس می توان از اقدامات متعدد- با توجه به هزینه- استفاده کرد. این موارد شامل بهبود تهویه در محیط داخلی کلاس، برگزاری کلاس ها در فضای باز و فضاهای بزرگ، ایجاد کلاس های اضافی، شیفت های متناوب در ایام هفته، استخدام معلمان اضافی برای کاهش جمعیت کلاس، تلفیق یادگیری از راه دور و یادگیری حضوری می باشد.

 • بنگلادش ، ماداگاسکار و سنگال از علائم و نشانه های خاص برای رعایت فاصله فیزیکی در کلاس استفاده می کنند. از جمله درج علائم روی زمین و ترتیب نشستن در کلاس­ها و سرویس رفت و آمد مدرسه.

 

 (دستورالعمل وزارت آموزش و پرورش، دی ماه 99).-[1]               

 

سنگاپور ، انگلستان و چندین استان کانادا از محفظه های مخصوص برای محدود کردن تعامل دانش آموزان استفاده می کنند و هر دانش آموز در محفظه ای حباب مانند و شفاف، مخصوص خودش قرار می گیرد.

چین ، ایتالیا ، ژاپن و اسکاتلند، معلمان اضافی (موقت) برای تشکیل کلاس­های کوچکتر، جذب نموده اند.

رواندا، ساخت کلاس­های جدید و جذب معلمان بیشتر برای جلوگیری از ازدحام جمعیت را در دستور کار قرار داده است.

  افغانستان، برزیل، چین، اکوادور، مصر، نامیبیا ، پاپوآ گینه نو ، فیلیپین، سنت وینسنت، سنگال و ویتنام با تشکیل کلاس های حضوری کوچکتر ، استفاده از شیفت های متناوب در ایام هفته و گروه بندی دانش آموزان مدارس را بازگشایی نموده اند.

دانمارک با استفاده از فضای باز و سایر فضاهای نوآورانه برای یادگیری، مانند موزه ها و سالن های ورزشی برای اطمینان از فاصله ایمن، به عنوان فضای فیزیکی مدرسه استفاده کرده است. (یونیسف، 2020، b).

برنامه ریزی فعال و انعطاف پذیری در مورد بسته شدن مجدد مدارس با تصمیم مقامات محلی می تواند به محدود کردن شیوع و همچنین جلوگیری از اختلال در فرایندهای یاددهی- یادگیری کمک کند.

وزارت آموزش و پرورش سومالی، سیستم ردیابی و پایش(مانیتورینگ) جهت شناسایی دانش آموزان در معرض خطر و بازگشت به مدرسه را ایجاد و اجرا کرده است.

 •  فرانسه، چین، کره جنوبی و استرالیا، سیستم محلی برای گزارش شیوع خوشه ای بیماری ایجاد نموده و به طور موثر از تعطیلی سراسری مدارس جلوگیری نموده اند.

 • در سنگاپور در صورتی که دانش آموز یا عضوی از خانواده اش با فرد آلوده تماس تأیید شده ای داشته باشد، از حضور وی در مدرسه جلوگیری می شود.

  لهستان به مدیران این اختیار را داده است در صورت بروز کرونا در بین دانش آموزان مدرسه، کلاس ها را متوقف کنند (یونیسف، 2020، b).

  1. تلفیق برنامه درسی حضوری با غیرحضوری

  • افغانستان ، برزیل ، چین، اردن ، اکوادور ، مصر ، ماداگاسکار، نامیبیا ، پاپوآ گینه نو ، فیلیپین ، سنت وینسنت و گرنادین ها ، سنگال ، اروگوئه و ویتنام، کلاس های حضوری کوچکتر و کلاس های شیفتی را با کلاس های آنلاین ترکیب نموده اند (یونیسف، 2020، b).

  1. حمایت از معلمان، مدیران و کارکنان مدارس برای مدیریت نیازهای روانشناختی جدید دانش آموزان

در ترکیه آموزش معلمان در زمینه روش های یادگیری ترکیبی موثر، با پشتیبانی فرایندهای روانشناختی در دستور کار قرار گرفته است.

 گویان، آموزش معلمان را بر استراتژی های ارزیابی و اصلاح آسیب های یادگیری متمرکز کرده است

 نیکاراگوئه کیت های سرگرمی را برای دانش آموزان فراهم کرده است تا مهارت های اجتماعی-عاطفی را از طریق بازی رشد دهند (یونیسف، 2020، b).

  1. لغو امتحانات غیرمهم و برگزاری امتحانات مهم به صورت حضوری و با رعایت کامل موارد بهداشتی و یا به صورت آنلاین.

 • اکوادور امتحان پذیرش دانشگاه ها را برگزار نمود اما زمان اجرای آن را کوتاه تر کرد.

 • آلبانی امتحانات ابتدایی و متوسطه اول را لغو کرد و محتوای آزمون را برای دوره متوسطه دوم تنظیم کرد

مصر امتحانات پایه 3 تا 9 را با پروژه های تحقیقاتی جایگزین کرد در حالی که 1.2 میلیون دانش آموز در پایه 10 و 11 آزمون­های آنلاین را گذراندند (یونیسف، 2020، b).

  1. ارتباط و پشتیبانی زودهنگام و منظم از معلمان، والدین و دانش آموزان می تواند به رفع نگرانی ها و اطمینان از بازگشایی ایمن و کاملاً پذیرفته شده، کمک کند.

 • ازبکستان نظرسنجی والدین را انجام داد که نشان می دهد 24٪ خانواده ها تمایلی به بازگشت فرزندان خود به مدرسه ندارند.بنابراین، بازگشایی در حالت ترکیبی خواهد بود، به خانواده هایی که این کار را می کنند اجازه می دهد تا با آموزش از راه دور ادامه دهند.همه خانواده ها گزینه ای برای تغییر بین حالت های یادگیری دارند.

 • چین از یک نظرسنجی سریع آنلاین برای نظرخواهی و تهیه یک بسته ارتباطی با مدرسه و اطلاع رسانی درباره بازگشت امن به مدرسه استفاده کرد (یونیسف، 2020، b).

 

  1. ارائه منظم و ایمن خدمات مانند واکسن و تغذیه در مدرسه می تواند به بازگشت کودکان به مدرسه کمک کند و تأثیرات ثانویه همه گیری را کاهش دهد.

 • ساحل عاج ، نیکاراگوئه و سومالی دسترسی به وعده های غذایی مدرسه را برای بازگرداندن کودکان به مدرسه برقرار کرده­اند. آنها پروتکل های جدیدی را برای اطمینان از ایمنی و بهداشت تدوین نموده و تجهیزات محافظت شخصی را در مدارس توزیع کرده اند­، زمان صرف غذا را شناور کرده و از فضای بیرونی برای توزیع ایمن وعده های غذایی به کودکان استفاده می کنند.

در ساحل عاج ، به منظور ایجاد انگیزه برای والدین جهت بازگرداندن کودکان به مدرسه، وعده­های غذایی دانش آموزان، با بن کارت اضافی برای خانوارهای فقیر همراه بوده است. امکانات شستشوی دست در مدارس نصب شده و تجهیزات محافظتی مانند ماسک و ضد عفونی کننده دست برای معلمان و آشپزها توزیع شده است.

 • گواتمالا و پرو در زمان تعطیلی مدارس، مواد غذایی را با تحویل مواد آموزشی ترکیب کردند.

 • انگلستان برای اطمینان از دسترسی 1.3 میلیون دانش آموز به وعده های غذایی در زمان تعطیلی مدارس، یک طرح کوپن ملی راه اندازی کرد

هندوستان، وعده های غذایی رایگان را از طریق آشپزخانه های محلی برای کارگران و خانواده های مهاجر بی بضاعت راه اندازی کرد (یونیسف، 2020، b).

  1. اختصاص بودجه ویژه برای مدارس و جوامع آسیب دیده مثل مناطق روستایی- عشایری و مرزی.

 • تایلند، بودجه صندوق عدالت آموزشی را افزایش داده تا نزدیک به 1 میلیون کودک دبستانی از خانواده های کم درآمد در معرض خطر جدا شدن از مدرسه و ترک تحصیل قرار نگیرند.

غنا، معلمان راهنما را آموزش داده تا از دانش آموزانی که تحصیلاتشان به دلیل تعطیلی مدارس مختل شده اند، حمایت کند (یونیسف، 2020، b).

11-آموزش والدین

میانمار نکات آموزش ویژه والدین را به 25 زبان قومی ترجمه کرده است تا والدین را به گذراندن وقت با کیفیت با فرزندانشان ترغیب کند.

 • جامائیکا 30 راهنمای منطقه ای برای والدین ایجاد کرده است تا والدین را در مورد روند بازگشت به مدرسه راهنمایی کند.

 • اندونزی، نیجر و تانزانیا اقداماتی را انجام داده اند تا اطمینان حاصل شود که والدین، اطلاعات مربوط به افتتاح مدرسه را به زبان هایی که صحبت می کنند دریافت می کنند (یونیسف، 2020، b).

12-وضع مقررات خاص برای دانش آموزان آسیب پذیر

کرواسی ، آلمان ، نروژ و دانمارک در رهنمودهای بازگشایی خود، مقررات خاصی را برای دانش آموزان معلولو ساکن در مناطق خارج از شهردر نظر گرفته اند (یونیسف، 2020، b).

 

نتیجه گیری

دست اندرکاران آموزش و پرورش در مناطق روستایی- عشایری و مرزی کشورهای مختلف عقیده دارند که بسیاری از مناطق روستایی، منابع و امکانات کمی برای اجرای موفقیت آمیز یادگیری ترکیبی یا کاملاً از راه دور دارند و اکثر این مناطق یا به تلویزیون و اینترنت دسترسی ندارند و یا این دسترسی خیلی محدود و دشوار می­باشد. از طرفی، به دلیل شیوع کمتر این ویروس در مناطق کم جمعیت و بالطبع در مدارس کوچک روستایی می توان با توجه به موارد فوق و رعایت دستورالعمل های بهداشتی، نسبت به بازگشایی مدارس روستایی اقدام نمود.

البته مدارس روستایی با چالش های مداوم دیگری روبرو هستند، از جمله نبود سیستم های تهویه هوا در مدارس،  پایبندی کمتر به دستورالعمل ها، کمبود امکانات بهداشتی لازم از جمله مواد شستشو و ضد عفونی دست، نبود سرویس های بهداشتی استاندارد، عدم وجود امکانات و وسایل آموزشی و کمک آموزشی به تعداد دانش آموزان، کمبود امکانات محافظتی مثل ماسک و غیر بومی بودن معلمان مدارس روستایی، عشایری، مرزی و رفت و آمد آن ها که ممکن است به گسترش بیشتر ویروس کرونا در این مناطق منجر شود، ولی می توان با در نظر گرفتن تجارب مفید کشورها که در 12 بند فوق اشاره شد و رعایت دستورالعمل­های ستاد ملی مبارزه با کرونا، نسبت به بازگشایی مدارس در مناطق روستایی-عشایری و مرزی اقدام نمود.

به کوشش : دکتر رضا کلانتری، دکتر سعید عارف نژاد، دکتر احمد محمودزادهه پژوهشگران پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش

 منابع:

                      Fitzpatrick, R., Korin, A., Riggall, A.  (2020). An international review of plansactions for school reopening. Educational Development Trust. https://www.educationdevelopmenttrust.com/our-research-and-insights/research/an-international-review-of-plans-and-actions-for-s

                            Modan, N. (2020). Rural schools wrestle with infrastructure challenges during reopening, https://www.k12dive.com/news/rural-schools-wrestle-with-infrastructure-challenges-during reopening/581827/

                                UNICEF. (2020, a). COVID-19primarysecondary education: the impact of the crisispublic policy implications for Latin Americathe Caribbean, https://www.latinamerica.undp.org/content/rblac/en/home/library/crisis_prevention_and_recovery/covid-19-y-educacion-primaria-y-secundaria--repercusiones-de-la-.html

                                 UNICEF. (2020, b). Supplement to Framework for reopening schools: Emerging lessons from country experiences in managing the process of reopening schools, https://www.unicef.org/media/83026/file/Emerging-lessons-from-countries-experiences-of-reopening-schools-2020.pdf

به اشتراک بگذارید :