19 صفر 1443

تاریخ انتشار : ۱۴۰۰/۰۳/۱۹ ۱۲:۱۰:۰۰
کد مطلب:  1588458
آسیب‌شناسی مبتنی بر نتایج ارزشیابی برنامه درسی علوم‌تجربی دوره اول ابتدایی با توجه به نتایج مطالعه بین‌المللی تیمز
مروری بر حضور جمهوری اسلامی ایران در مطالعه بین‌المللی تیمز علوم و آسیب‌شناسی مبتنی بر نتایج ارزشیابی برنامه درسی علوم‌تجربی دوره اول ابتدایی

توجه به نتایج، ریشه‌یابی و آسیب‌شناسی عدم موفقیت و رفع اشکالات و آسیب‌های موجود، از سطوح عالی وزارتی تا سطح مدرسه می‌تواند بهبود نتایج در تیمز را در برداشته باشد که در مجموع ارتقاء سطح آموزش و یادگیری در علوم و ریاضی و صحت کارکرد نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران را نتیجه می‌دهد.

مروری بر حضور جمهوری اسلامی ایران در مطالعه بین‌المللی تیمز علوم و آسیب‌شناسی مبتنی بر نتایج ارزشیابی برنامه درسی علوم‌تجربی دوره اول ابتدایی

مطالعه روند بین‌المللی آموزش ریاضیات و علوم (TIMSS) توسط انجمنبین‌المللی ارزیابی پیشرفت تحصیلی (IEA) برای ارزیابی بین‌المللی موفقیت دانش‌آموزان، از سال 1995 به طور منظم در دوره‌های 4 ساله در ریاضیات و علوم‌تجربی و در پایه‌های چهارم و هشتم اجرا می‌شود.

هدف نظام‌های آموزشی کشورهای شرکت‌کننده در این مطالعه این است که با استفاده از داده‌های مطالعه تیمز با اندازه‌گیری روند پیشرفت به آن‌ها امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد برای بهبود سیاست‌های آموزشی در آموزش و یادگیری ریاضیات و علوم داده شود.

این مطالعه از ابتدا تاکنون در هفت دوره اجرا شده است. جمهوری اسلامی ایران از اولین دوره برگزاریِ این مطالعه، در آن شرکت نموده است.

باتوجه‌به نمودارهای روند موفقیت جمهوری اسلامی ایران در دوپایه 4 و 8 در علوم‌تجربی مشاهده می‌شود در علوم پایه 4 تا سال 2011 روند صعودی بوده و در پایه 8 نیز بعد از افت در سال 1999 تا 2011 روند پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان ایرانی افزایشی در موفقیت دیده می‌شود. ولی در هر دو پایه در سال 2015 به یکباره افت قابل‌ملاحظه‌ای مشاهده می‌شود (در پایه چهارم  22  امتیاز و در پایه هشتم 19 امتیاز). درصورتی‌که دستیابی به مقیاس نقطهمرکزی را هدف قرار دهیم با کمک ترسیم خط روند[1] بر پایه مفروضاتی از جمله: صرف‌نظر از نتایج دو دوره آخر یعنی سال‌های 2019 و 2015  برای هر دو پایه و همچنین حذف نتیجه سال 1995 برای پایه هشتم، می‌توان پیش‌بینی[2] نمود که درصورتی‌که ایران با روند قبلی (تا قبل از سال 2015) پیش می‌رفت، چه زمانی می‌توانست به امتیاز 500 دست یابد. در مورد علوم پایه 4، با برون‌یابی[3] خط روند مشخص می‌نماید که ایران می‌توانسته است تا سال 2023 به امتیاز 510 برسد و در مورد علوم پایه 8 ، پیش‌بینی خط روند نشان می‌دهد که ایران می‌توانسته است تا سال 2027  به امتیاز 503 برسد. درهرصورت پیش‌بینی نشان می‌دهد که ایران در علوم‌تجربی پس از بازه زمانی بسیار طولانی، یعنی پس از 8 دوره حضور در پایه 4 و 9 دوره حضور می‌توانست این نمره را کسب نماید. درحالی‌که در تعدادی از کشورهای منطقه ملاحظه می‌شود با حضور چند دوره‌ای محدود و استفاده از نتایج حاصله در هر دوره با نگاهی آسیب شناسانه در نظام آموزشی و برنامه‌ریزی توانسته‌اند رشد قابل‌ملاحظه‌ای داشته و نمودار موفقیت روند را با شیب صعودی بالایی برای رسیدن به نقطه مرکزی داشته باشند که در این مورد می‌توان به کشورهای بحرین و قطر اشاره داشت. با نگاهی عمیق‌تر در نظام آموزش‌وپرورش ایران دیده می‌شود که در دوره‌های قبلی اجرای مطالعه تیمز نه‌تنها دید آسیب شناسانه در مورد عدم توفیق در تیمز، برای رفع اشکالات در نظام آموزشی لحاظ نشده است بلکه تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده و اجرای

بلادرنگ آن‌ها بدون طی مسیر آزمایشی در مرحله اجرای برای برخی برنامه‌ها با استفاده از عنوان سند تحول در دوره 2011 الی 2015 برابر با سال 1390 الی 1394، منجر به افت نتایج تیمز علوم در سال 2015 گردید. با نگاهی به تقویم آموزشی ایران مشاهده می‌شود که افت نتایج در سال 2015 هم برای علوم پایه 4 و هم ‌پایه 8 دقیقاً مطابق با اجرای برنامه شتاب‌زده تغییرات ساختار نظام آموزشی و به‌تبع آن برنامه درسی (محتوای کتاب‌های درسی) در مقیاس ملی در ایران بوده است. به عبارتی دانش‌آموزان پایه 4 از سال اول ابتدایی و دانش‌آموزان پایه 8 از پایه پنجم آموزش خود را در دوره برنامه تغییر محتوای کتاب‌های درسی سپری نموده‌اند.

ازآنجایی‌که علوم سه سال اول ابتدایی زیربنای علوم‌تجربی پایه چهارم را تشکیل می‌دهند. درک/ عدم درک/ بدفهمی مفاهیم و کسب/عدم کسب مهارت‌های فرایندی پایه علوم در سه سال دوره اول ابتدایی نقش بسزایی در میزان موفقیت دانش‌آموزان در علوم‌تجربی پایه 4 و در نتیجه در میزان موفقیت آن‌ها در تیمز داشته است. ارزشیابی از برنامه درسی علوم‌تجربی دوره ابتدایی با بررسی برنامه درسی قصد، اجرا و کسب شده به بررسی این برنامه پرداخته و چکیده نتایج آن به شرح زیر می‌باشد.

در برنامه درسی قصد شده که سند مکتوب برنامه درسی است و اجرا و کسب مفاهیم درسی بر آن استوار است مقایسه بین مؤلفه‌های اصلی برنامه درسی علوم‌تجربی جمهوری اسلامی ایران و سنگاپور، کره جنوبی، استرالیا، انگلستان و اونتاریو که در دوره‌های 2015 و 2019 امتیاز بالاتری از ایران داشته‌اند نشان‌دهنده تعدد بسیار بالای موضوعات و مباحث محتوایی برنامه درسی ایران در مقایسه با نمونه‌های مورد بررسی است. به‌گونه‌ای که در مقایسه با نمونه‌های بین‌المللی مورد بررسی، مشاهده گردیده است که تعداد مطالب و مباحث ارائه شده در برنامه درسی علوم‌تجربی ایران در مقایسه با برنامه‌های درسی علوم‌تجربی دوره اول ابتدایی سنگاپور، کره جنوبی، انگلستان، اونتاریو و استرالیا به ترتیب4، 8.6، 2، 3، و 3.7  برابر می‌باشد. وجود مباحث و موضوعات زیاد، شبکه‌های مفهومی متعدد را در برخواهد داشت. در محتوای برنامه درسی علوم‌تجربی دوره اول ابتدایی با وجود امکان تلفیق محتوا حول مضامینی آشنا و مرتبط با زندگی روزمره (زمینه محور)، این تلفیق صورت نپذیرفته است و هر فصل نقشه مفهومی جداگانه و غیرمرتبط با مفاهیم فصول دیگر را دارد، در نتیجه باتوجه‌به عدم اعمال رویکرد تلفیقی در سازماندهی محتوای کتاب درسی به‌عنوان بخش مهمی از محتوای برنامه درسی، و تعدد موضوعات و مباحث که تعدد شبکه‌های مفهومی را به دنبال دارد، بین شبکه‌های مفهومی انسجام و ارتباطی وجود نداشته و در نتیجه فرایند یاددهی - یادگیری را برای آموزگار و دانش‌آموزان دشوار ساخته است.

بررسی محتوای برنامه درسی همچنین نشانگر موارد قابل‌تأمل زیر می‌باشد که می‌‌توان آنها را به‌عنوان نقاط ضعف محتوای برنامه درسی در فرایند یاددهی - یادگیری قلمداد گردد.

  • عدم رعایت سیر صعودی سطوح اهداف چه در جدول اهداف و پیامدها و جدول مربوط به ارزشیابی و ملاک در هر فصل. نتایج تحلیل محتوا نشان دادند در پایه‌های اول و دوم بدون گذر از یک یا دو سطح پیش‌نیاز، سطوح بالاتر نشانه رفته شده‌اند و این به معنای عدم آمادگی شناختی دانش‌آموز برای صعود به سطوح بالاتر می‌باشد.
  • عدم توجه کافی به مهارت‌های فرایندی پایه علوم به‌عنوان سنگ بنای یادگیری علوم‌تجربی در توزیع محتوای برنامه درسی علوم‌تجربی دوره اول ابتدایی و تمرکز بر محتوای دانشی قلمروها که نتیجه ضعف دانش‌آموزان مطابق با نتایج برنامه درسی کسب شده در کسب مهارت فرایندی را در بردارد. لازم به ذکر است که اساس، مبنا و نقطه حرکت در روش علمی و رویکرد کاوشگری که مورد تأکید در برنامه درسی علوم می‌باشد، کسب مهارت‌های فرایندی پایه در علوم‌تجربی می‌باشد.  
  • توزیع ناهمگون مفاهیم و واژگان جدید و تجمع در فصول محدودی از کتاب درسی علوم‌تجربی اول ابتدایی (34% در 3 فصل) و دوم ابتدایی (33% در 3 فصل) و سوم ابتدایی (45% در 4 فصل).

از مهم‌ترین نقاط ضعف در برنامه درسی اجرا شده موارد زیر شایسته توجه ویژه است:

1- عدم ارتقاء توانمندی‌های متناسب دانشی و تخصصی علوم‌تجربی آموزگاران مطابق با تغییرات محتوای دانشی کتاب‌های درسی (تنها 5% از آموزگاران شرکت‌کننده در طرح ارزشیابی بین 51 تا 100 ساعت دوره و حدود 52% زیر 50 ساعت آموزش اختصاصی علوم‌تجربی در پایه مربوطه را گذرانده درحالی‌که 50% از آموزگاران 501 الی 1000 ساعت از دوره‌های کلی طراحی شده برای ابتدایی را گذرانده‌اند). 2- عدم کفایت واحدهای اختصاص‌یافته (بر اساس سیلابس برنامه درسی رشته آموزش ابتدایی) برای ارتقاء دانش تخصصی آموزگاران دوره ابتدایی مطابق با دانش تخصصی موردنیاز برای آموزش علوم دوره ابتدایی، می‌باشند.

باتوجه‌به اینکه میزان موفقیت در نتایج تیمز علوم و ریاضی،سلامت کارکرد نظام آموزش را نشان می‌دهد،و نتایج حاصله از میزان موفقیت می‌تواند بیانگر نقاط ضعف و اشکالات اساسی در نظام آموزشی باشد، لذا توجه به نتایج، ریشه‌یابی و آسیب‌شناسی عدم موفقیت و رفع اشکالات و آسیب‌های موجود، از سطوح عالی وزارتی تا سطح مدرسه می‌تواند بهبود نتایج در تیمز را در برداشته باشد که در مجموع ارتقاء سطح آموزش و یادگیری در علوم و ریاضی و صحت کارکرد نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران را نتیجه می‌دهد.

 

برگرفته از نتایج پژوهش ملی با عنوان ارزشیابی دوره‌ای برنامه درسی علوم تجربی دوره اول ابتدایی

دکتر زهرا مهربان (عضو هیئت‌علمی - دانشیار پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش)


[1]Trendline

[2]لازم به ذکر است این پیش بینی در صورتی قابل اعتماد است که مقدار R2نزدیک به 1 باشد.

 

[3] Extrapolation

به اشتراک بگذارید :